Lubelski Klub Turystyczny

Zamojszczyzna · Zamość

Zamość

Renesansowe „miasto idealne” zaprojektowane przez Bernarda Moranda na zlecenie Jana Zamoyskiego, wpisane na listę UNESCO. Rynek Wielki z ratuszem i podcieniami, bastiony, katedra, synagoga.

MiasteczkaHistoria i pamięćZabytki sakralneBezpłatneZ dziećmiZ psemDostępne dla osób z niepełnosprawnościamiParkingRowerem

Dlaczego warto?

Zamość został zaplanowany od zera i widać to do dziś: regularna siatka ulic, trzy rynki, fortyfikacje. Najlepiej zacząć od Rynku Wielkiego, przejść pod podcieniami, wejść na ratuszowe schody, a potem obejść miasto wzdłuż bastionów, Nadszaniec i Bastion VII udostępniają trasy po umocnieniach. Warto zajrzeć do katedry (dzwonnica z widokiem), Synagogi i Muzeum Zamojskiego w kamienicach ormiańskich. Zamość jest też dobrą bazą na Roztocze.

O miejscu

Zamość to miasto, które powstało z jednego planu, i do dziś widać w nim renesansową ideę „miasta idealnego”. Założony w 1580 roku przez kanclerza Jana Zamoyskiego i zaprojektowany przez włoskiego architekta Bernarda Moranda, jest wybitnym przykładem renesansowej urbanistyki. W 1992 roku Stare Miasto w Zamościu wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako renesansowe miasto, które zachowało pierwotny układ urbanistyczny, a w 1994 roku uznano je za Pomnik Historii.

Historia w pigułce

Jan Zamoyski, kanclerz, a od 1581 roku także hetman wielki koronny, chciał mieć miasto, które połączy rezydencję, handel i obronę. Morando zaplanował je jako całość: pałac, regularną siatkę ulic, trzy rynki i fortyfikacje z siedmioma bastionami. Główna oś zaczyna się przy pałacu Zamoyskich, później wielokrotnie przebudowywanym. Układ opisuje się często jak ludzką postać: pałac jest głową, ulica Grodzka kręgosłupem, a bastiony kończynami. Zamość był stolicą Ordynacji Zamojskiej, utworzonej w 1589 roku, a samo miasto nazywano „Padwą Północy”.

W 1594 roku Zamoyski założył Akademię Zamojską, trzecią uczelnię Rzeczypospolitej po Krakowie i Wilnie. Działała do 1784 roku, a w jej gmachu mieści się dziś liceum imienia założyciela. Na mocy przywileju Zamoyskiego z 1585 roku osiedlali się tu Ormianie, przybywali też Grecy i Żydzi, najpierw sefardyjscy. Kupcy ormiańscy, greccy, żydowscy i polscy tworzyli wielokulturową mozaikę, którą do dziś przypominają kamienice ormiańskie i synagoga.

Zamość był też twierdzą. W 1648 roku nie zdobyli go Kozacy, w 1656 roku Szwedzi, a w 1831 roku twierdza skapitulowała jako ostatni punkt oporu powstania listopadowego. W 1866 roku władze rosyjskie ją zlikwidowały i znaczną część umocnień rozebrano.

Co zobaczyć na Starym Mieście

Centrum miasta to Rynek Wielki, kwadrat o boku 100 metrów, otoczony kamienicami z podcieniami. W pierzei północnej stoi ratusz z wieżą wysoką na 52 metry i wachlarzowymi schodami, dobudowanymi w latach 1767-1770. Hejnał gra się z wieży tylko w trzy strony świata, bez zachodniej; według legendy Zamoyski zakazał grać w stronę Krakowa. W ratuszu mieszczą się dziś urząd miasta i punkt informacji turystycznej, od którego dobrze zacząć zwiedzanie.

W tej samej pierzei stoją XVII-wieczne kamienice ormiańskie z attykami. W kilku z nich, przy ul. Ormiańskiej 30, działa Muzeum Zamojskie, założone w 1926 roku z inicjatywy Zygmunta Klukowskiego, lekarza ze Szczebrzeszyna. W 2026 roku muzeum obchodzi stulecie działalności. Oprócz Rynku Wielkiego miasto ma dwa mniejsze rynki, Solny i Wodny.

Niedaleko rynku stoi katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła, wzniesiona w latach 1587-1598 według projektu Moranda; obok stoi osobna dzwonnica. Warto zajrzeć też do późnorenesansowej synagogi z początku XVII wieku, udostępnionej zwiedzającym po renowacji, i obejrzeć gmach dawnej Akademii.

Twierdza i miejsca pamięci

Z dawnych umocnień zachował się m.in. Bastion VII, po którym prowadzi trasa turystyczna, oraz nadszańce. W dawnym Arsenale działa Muzeum Fortyfikacji i Broni, oddział Muzeum Zamojskiego, z militariami od XVI do XX wieku. Przetrwały też dawne bramy miejskie, m.in. Lubelska i Lwowska.

Tragiczną kartą w historii Zamościa jest Rotunda, działobitnia zbudowana w latach 1825-1831 jako część twierdzy. W latach 1940-1944 Niemcy urządzili w niej więzienie gestapo, obóz przejściowy i miejsce egzekucji. Według szacunków zginęło tu od 6 do 8 tysięcy osób, głównie mieszkańców Zamojszczyzny. Od 1947 roku Rotunda jest miejscem pamięci z ekspozycją w dawnych celach, nad którą opiekę sprawuje Muzeum Zamojskie, a wokół niej leży cmentarz, na którym pochowano ofiary wojny. Region doświadczył też wysiedleń: w latach 1942-1943 Niemcy usunęli z domów, według IPN, około 110 tys. mieszkańców Zamojszczyzny, w tym około 30 tys. dzieci.

Praktycznie i w okolicy

Stare Miasto z fortyfikacjami da się zobaczyć w jeden dzień, z Roztoczem warto dołożyć drugi. Spacer po rynku i ulicach jest bezpłatny, płatne są muzea i trasy po umocnieniach, a ich godziny warto sprawdzić przed wizytą. Z Lublina jest tu około 90 km, czyli około 1 godziny 20 minut jazdy samochodem; kursują też autobusy i busy, a kilka razy dziennie bezpośredni pociąg.

Zamość można zwiedzać przez cały rok. W deszczowy dzień część spaceru prowadzi pod podcieniami, a muzea i katedra pozwalają część dnia spędzić pod dachem. Z dziećmi warto dołożyć ogród zoologiczny im. Stefana Milera. W okolicy leży też Szczebrzeszyn, znany z wiersza Jana Brzechwy o chrząszczu i z pomników chrząszcza, z zabytkową synagogą i cmentarzem żydowskim.

Zamość to dobry początek wyjazdu na Roztocze, bo do Zwierzyńca jest stąd około 30 km. Dzień w mieście i dzień w Roztoczańskim Parku Narodowym rozpisaliśmy w pomyśle Zamość i Roztocze. Bazą na kolejne dni może być Zwierzyniec albo Krasnobród. Jak połączyć Zamość z innymi kierunkami, podpowiadamy w tekstach Gdzie na wycieczkę z Lublina i Weekend w Lubelskiem, a o okolicach piszemy na stronie regionu Zamojszczyzna.

Przed wizytą

Godziny tras fortecznych i dzwonnicy katedralnej, sprawdź przed wizytą.

Gdzie to jest

Otwórz w OpenStreetMap

Najczęstsze pytania

Czy Zamość da się zwiedzić w jeden dzień?

Tak, starówkę i fortyfikacje: w jeden dzień. Z Roztoczem dołóż drugi.

Pomysły na wyjazd z tym miejscem

Z przewodnika

Zobacz też

Źródła i weryfikacja